صبح ساباط _ ریحانه رفیعی زاده؛ در حالی که دسترسی به اطلاعات در عصر شبکه‌های اجتماعی و موتورهای جست‌وجو به‌طور بی‌سابقه‌ای افزایش یافته است، کارشناسان حوزه ارتباطات و سواد رسانه‌ای هشدار می‌دهند بسیاری از کاربران تنها با بخشی از واقعیت روبه‌رو می‌شوند. پدیده‌ای به نام حباب فیلتر باعث می‌شود الگوریتم‌های پلتفرم‌های دیجیتال محتوایی را به کاربران نمایش دهند که با علایق، باورها و رفتارهای قبلی آن‌ها هماهنگ است.

شبکه‌های اجتماعی برای افزایش میزان تعامل کاربران از الگوریتم‌های پیچیده‌ای استفاده می‌کنند که رفتارهای آنلاین افراد را تحلیل می‌کند. هر جست‌وجو، لایک، اشتراک‌گذاری یا حتی مدت زمانی که کاربر روی یک محتوا توقف می‌کند، به‌عنوان داده‌ای برای شناسایی علایق او ثبت می‌شود که در نتیجه، سیستم‌های هوشمند تلاش می‌کنند محتوایی مشابه آنچه پیش‌تر مورد توجه کاربر قرار گرفته است را بیشتر نمایش دهند.

کارشناسان می‌گویند این روند اگرچه تجربه کاربری را شخصی‌سازی می‌کند و دسترسی سریع‌تر به محتوای مورد علاقه را فراهم می‌آورد، اما در عین حال می‌تواند تنوع اطلاعاتی را کاهش دهد. به‌عبارت دیگر، کاربران به‌تدریج در محیطی اطلاعاتی قرار می‌گیرند که بیشتر دیدگاه‌ها و روایت‌های آن با باورهای قبلی آن‌ها همسو است.

وقتی الگوریتم‌ها روایت واقعیت را شکل می‌دهند

پژوهشگران حوزه رسانه معتقدند یکی از پیامدهای مهم حباب فیلتر، محدود شدن مواجهه کاربران با دیدگاه‌های متفاوت است، زمانی که افراد بیشتر با مطالبی مواجه می‌شوند که باورهایشان را تأیید می‌کند، امکان آشنایی با تحلیل‌های متنوع و روایت‌های مختلف کاهش می‌یابد.

در چنین شرایطی، ممکن است کاربران تصور کنند آنچه در فضای مجازی می‌بینند بازتاب نظر عمومی جامعه است، در حالی که در واقع تنها بخشی از اطلاعات برای آن‌ها نمایش داده شده است. این مسئله می‌تواند به تقویت سوگیری‌های ذهنی و شکل‌گیری برداشت‌های ناقص از واقعیت منجر شود.

برخی مطالعات در حوزه ارتباطات نشان می‌دهد که الگوریتم‌های پلتفرم‌های دیجیتال معمولاً محتوایی را در اولویت قرار می‌دهند که احتمال تعامل بیشتری داشته باشد. همین موضوع باعث می‌شود چرخه‌ای از بازتولید علایق قبلی شکل بگیرد؛ چرخه‌ای که در آن کاربر کمتر با محتوای متفاوت یا چالش‌برانگیز مواجه می‌شود.

پیامدهای اجتماعی و فرهنگی

متخصصان سواد رسانه‌ای معتقدند گسترش حباب‌های اطلاعاتی می‌تواند پیامدهای گسترده‌تری در سطح جامعه داشته باشد. کاهش گفت‌وگو میان دیدگاه‌های متفاوت، افزایش قطبی‌شدن فکری و شکل‌گیری برداشت‌های محدود از واقعیت از جمله پیامدهایی است که در پژوهش‌های ارتباطات به آن اشاره شده است.

در چنین فضایی، افراد ممکن است جهان را از دریچه‌ای بسیار محدود ببینند و تصور کنند تجربه اطلاعاتی آن‌ها با تجربه سایر کاربران یکسان است؛ در حالی که الگوریتم‌ها برای هر فرد نسخه‌ای متفاوت از جریان اطلاعات تولید می‌کنند.

سواد رسانه‌ای؛ راهی برای خروج از حباب

کارشناسان معتقدند تقویت سواد رسانه‌ای یکی از مهم‌ترین راهکارها برای کاهش اثرات حباب فیلتر است. سواد رسانه‌ای به کاربران کمک می‌کند تا با نگاه انتقادی‌تری به محتوای آنلاین نگاه کنند و از محدود شدن در یک جریان اطلاعاتی خاص جلوگیری کنند.

در همین راستا، متخصصان چند توصیه مهم ارائه می‌کنند: استفاده از منابع خبری متنوع، بررسی چند روایت از یک رویداد، مطالعه دیدگاه‌های متفاوت و گفت‌وگو با افرادی که نظرات متفاوت دارند. این اقدامات می‌تواند به شکل‌گیری تصویری کامل‌تر و دقیق‌تر از واقعیت کمک کند.

همچنین آگاهی از نحوه عملکرد الگوریتم‌ها نقش مهمی در مدیریت مصرف رسانه‌ای دارد. زمانی که کاربران بدانند پلتفرم‌ها بر اساس رفتارهای گذشته آن‌ها محتوا پیشنهاد می‌دهند، احتمال بیشتری دارد که به‌طور آگاهانه به دنبال اطلاعات متنوع و منابع مختلف بروند.

آگاهی؛ مهم‌ترین مهارت در عصر الگوریتم‌ها

کارشناسان حوزه ارتباطات تأکید می‌کنند که در دنیای امروز، دسترسی به اطلاعات به‌تنهایی برای شناخت واقعیت کافی نیست، بلکه آنچه اهمیت دارد، توانایی تحلیل، مقایسه و ارزیابی منابع مختلف اطلاعاتی است.

به طور حتم سواد رسانه‌ای می‌تواند کاربران را از مصرف‌کنندگان منفعل محتوا به شهروندانی آگاه تبدیل کند؛ شهروندانی که می‌دانند در عصر الگوریتم‌ها، دیدن همه واقعیت نیازمند جست‌وجوی آگاهانه و نگاه انتقادی به جریان اطلاعات است.