به گزارش صبح ساباط؛ سوسمار خاردم ایرانی یا دم‌تیغی از سوسمارهای سازگار با زیست‌بوم‌های خشک و بیابانی است که با ویژگی‌های ظاهری و رفتاری ویژه، توانسته در شرایط سخت مناطق گرم و کم‌پوشش به حیات خود ادامه دهد.

این سوسمار بدنی تخت، سری کوچک و دمی کوتاه و پهن دارد و پوست آن از پولک‌های ضخیم و خشن پوشیده شده است؛ ساختاری که به محافظت از بدن در برابر گرمای شدید محیط کمک می‌کند.

رنگ بدن خاردم ایرانی معمولاً از قهوه‌ای تا زیتونی متغیر است و لکه‌هایی زرد یا نارنجی نیز در بخش‌هایی از بدن آن دیده می‌شود. این الگوی رنگی به استتار جانور در میان سنگ‌ها و خاک‌های مناطق بیابانی کمک می‌کند.

مهم‌ترین ویژگی این سوسمار، دم آن است که با حلقه‌هایی از فلس‌های خاردار و مخروطی‌شکل پوشیده شده و همین ویژگی، نام «خاردم» یا دم‌تیغی را برای آن به همراه داشته است.

زیستگاه خاردم ایرانی

این گونه در زیستگاه‌های بیابانی و نیمه‌بیابانی، دشت‌ها، دره‌ها، مناطق خاکی و شنی، ریگ‌زارها و زمین‌های سنگی با پوشش گیاهی اندک و پراکنده دیده می‌شود.

پراکنش در ایران و یزد

سوسمار خاردم ایرانی در افغانستان، پاکستان و بخش‌هایی از ایران پراکنش دارد و در کشورمان در استان‌های خراسان جنوبی، خراسان رضوی، سیستان و بلوچستان، سمنان، تهران، قم، اصفهان و یزد مشاهده می‌شود.

در استان یزد، شهرستان اردکان از مهم‌ترین زیستگاه‌های این گونه به شمار می‌رود و پارک ملی سیاه‌کوه و پناهگاه حیات‌وحش دره انجیر از مناطق شاخص حضور خاردم ایرانی هستند.

زندگی در گرما و پناه بردن به لانه

خاردم ایرانی گونه‌ای روزگرد است و میزان فعالیت آن ارتباط مستقیمی با دمای محیط و خاک دارد. این سوسمار برای گریز از گرمای شدید روز، به لانه‌ای که در زمین حفر کرده پناه می‌برد و در فصل زمستان نیز به خواب زمستانی می‌رود.

این جانور هنگام احساس خطر به سرعت فرار می‌کند و یکی از سازوکارهای بقا در شرایط بحرانی آن، استفاده از چربی ذخیره‌شده در دم است؛ ذخیره‌ای که می‌تواند در زمان کمبود منابع به ادامه حیات جانور کمک کند.

تغییر اقلیم؛ تهدیدی برای خاردم ایرانی

تغییرات اقلیمی و تخریب زیستگاه از مهم‌ترین تهدیدهای پیش روی این گونه عنوان شده است؛ عواملی که می‌توانند با تغییر شرایط طبیعی زیستگاه، منابع غذایی و پناهگاه‌های مورد نیاز آن را تحت تأثیر قرار دهند.

حفاظت از زیستگاه‌های طبیعی، به‌ویژه مناطق بیابانی ارزشمندی مانند پارک ملی سیاه‌کوه و پناهگاه حیات‌وحش دره انجیر، نقشی مهم در تداوم زیست گونه‌های بومی و سازگار با اقلیم خشک یزد دارد.

عکس و فیلم: کمال شفیعی پارک ملی سیاه‌کوه اردکان